H11 - Aansprekende voorbeelden - e-book Energietransitie

Er is brede consensus dat een programma voor datagedreven werken de hele organisatie raakt, maar dat invoering flexibiliteit vraagt. Daarbij helpt een agile aanpak met kleine stappen en continue aandacht voor de toegevoegde waarde en de organisatie- en cultuurverandering die het datagedreven werken met zich meebrengt. Uiteindelijk moet de nieuwe manier van werken wel breed landen in de processen en projecten. Tegelijkertijd is het essentieel dat er bewustzijn is bij directie/management dat het op alle aspecten inspanning en investering vraagt. Er zijn programma’s die vroegtijdig stoppen omdat er onvoldoende snel resultaten geboekt worden, maar datagedreven werken vraagt geduld. Het constant vinden en oppakken van nieuwe concrete use cases houdt datagedreven werken levend en zichtbaar. Zoals een persoon het verwoordde die we spraken: “We werken enerzijds aan aansturing op directieniveau, een horizontale governance vanuit de business; maar ook per domein klein beginnen met hele concrete werkpakketten.”

Er zijn legio goede praktijkvoorbeelden van de toepassing van GIS die duidelijke verbeteringen in het proces van de energietransitie aantonen. Deze voorbeelden zijn te vinden bij alle soorten betrokken organisaties, op elk ruimtelijk schaalniveau en in alle fasen.

11. Aansprekende voorbeelden

ArcGIS
Het ArcGIS-platform, ontwikkeld en geleverd door Esri, is het geografisch informatiesysteem (GIS) dat organisaties helpt om ruimtelijke data te verzamelen, beheren, analyseren en visualiseren. ArcGIS biedt een geïntegreerd geheel van software, apps en cloudoplossingen waarmee gebruikers geografische informatie kunnen inzetten voor betere besluitvorming. Het platform ondersteunt zowel 2D- als 3D-kaarten en maakt complexe geografische analyses toegankelijk via een gebruiksvriendelijke interface en krachtige analysetools. Een belangrijk kenmerk van ArcGIS is de integratie van data uit verschillende bronnen: van satellietbeelden en geografische data en kaarten tot sensordata, bedrijfsgegevens en statistieken. Gebruikers kunnen die data combineren en verrijken om patronen te ontdekken, trends te analyseren en voorspellingen te doen. Dankzij deze veelzijdigheid wordt ArcGIS toegepast in uiteenlopende sectoren zoals stedelijke planning, landbouw, milieuonderzoek, logistiek, nutsvoorzieningen en veiligheid.

Daarnaast biedt het platform uitgebreide mogelijkheden voor datagedreven samenwerking en delen van informatieproducten. Via ArcGIS Online en ArcGIS Enterprise kunnen organisaties interactieve kaarten, dataservices en dashboards publiceren die toegankelijk zijn voor collega’s, partners of het brede publiek. Daarmee fungeert ArcGIS niet alleen als analysetool, maar ook als communicatiemiddel om complexe geografische informatie op een heldere manier te presenteren.

GIS Portaal voor datagedreven samenwerking (Bron: RES Rivierenland en Gemeente Den Haag)

Samenwerkingsportaal
Het Energieportaal Rivierenland is er voor het samenwerken aan de energietransitie door overheid, ondernemers, onderwijs, organisaties en ondernemende inwoners. Op deze plek vind je informatie en cijfers over de energietransitie van RES Regio Rivierenland.

In dezelfde lijn past het Datalab Energietransitie van de gemeente Den Haag. Datalab Energietransitie bevat stadskaarten met relevante data over de energietransitie in Den Haag. Op deze kaarten kunt u bijvoorbeeld zien waar zonnepanelen op daken liggen, welke energielabels gebouwen in de stad hebben of waar kansen liggen voor andere schone energie toepassingen. Zo helpt Datalab Energietransitie bij de overgang naar schone energie in Den Haag.

Regionale Energiestrategie (RES)
In de Regionale Energiestrategie (RES) werken regio’s samen aan de energietransitie. Er wordt vastgelegd hoe elke regio bijdraagt aan de nationale klimaatdoelen, zoals het opwekken van hernieuwbare energie (zon en wind), de warmtetransitie in de gebouwde omgeving en het verminderen van CO₂-uitstoot. Gemeenten, provincies en netbeheerders gebruiken GIS-tools om ruimtelijke data te analyseren en RES-beslissingen te onderbouwen.

Ruimtelijke analyses identificeren geschikte locaties voor zonne- en windenergie op basis van factoren zoals grondgebruik, nabijheid van infrastructuur en milieuregels. Visualisatie van de energie-infrastructuur, bestaande energieopwekking, potentiële uitbreidingslocaties en plannen met interactieve kaarten ondersteunt de communicatie met stakeholders. Scenario-ontwikkeling, zoals het simuleren van verschillende energieopwekking- en verbruiksscenario’s en het beoordelen van de impact van plannen op de omgeving helpt de verantwoordelijke bestuurders bij het maken van keuzes.

GIS t.b.v. RES
(Bron: Hoeksche Waard - RES in beeld en Provincie Noord-Holland)

Energieplanologie m.b.v. GIS (Bron: Gemeente Deventer)

Energieplanologie
Gemeenten willen samen met lokale partners het energiesysteem van de toekomst ontwerpen en in beeld brengen. Een integraal beeld van externe opgaven en verplichtingen, het energetisch systeem, netwerken, opweklocaties, de laadinfrastructuur en de energievraag is de basis. Dit is geen eenmalig proces maar een continu en structureel element in het programma. Geografische applicaties ondersteunen ontwerpsessies waarin deelnemers kansen en plannen toevoegen en analyseren.

3D GIS analyse t.b.v. zonnepanelen op monumenten (Bron: Gemeente Deventer)

GIS helpt door alle aspecten in een digital twin in beeld te brengen en zo gemeenten te ondersteunen met het maken van verstandige, gebalanceerde afwegingen. De gemeente Deventer heeft daar voor de oude binnenstad uitstekende ervaringen mee. De digital twin geeft per gebouw inzicht in de potentie van zonnepanelen, rekening houdend met dakoppervlakte, type dak en oriëntatie. Zichtbaarheidsanalyses tonen de visuele impact van het plaatsen van panelen. Dit helpt gemeenten om samen met vastgoedeigenaren de meest kansrijke gebouwen en locaties te vinden en zo een steentje bij te dragen aan de verduurzaming.

Zonnepanelen en monumenten
Ook eigenaren van monumenten willen hun panden verduurzamen en met de plaatsing van zonnepanelen bijdragen aan de energietransitie. Dat staat vaak op gespannen voet met het behoud van het beschermde stadsgezicht in oude binnensteden. Zonnepanelen kunnen het aangezicht van een pand ontsieren. Een lastig dilemma voor gemeenten.

GIS t.b.v. locatiebepaling transformatorstations (Bron: Siers)

Smart Underground Engineering
Ingenieursbureaus en aannemers ontwikkelden samen een oplossing die geautomatiseerd ‘high level’ tracé ontwerpen maakt. De oplossing optimaliseert drie variabelen; kosten, doorlooptijd en de lengte van het tracé. Zo wordt veel tijd gewonnen in het ontwerpproces.

Het resultaat is snellere engineering, een betere afweging van scenario’s en minder dataverlies.

Trace-ontwerp m.b.v. GIS (Bron: van Gelder)

Warmtenetten
Eén van de grote uitdagingen voor de komende decennia in de ondergrond wordt de warmtetransitie. Warmtenetten kunnen in de toekomst voor grote delen van steden een werkbaar alternatief zijn. Maar hoe pas je in de wirwar van bestaande ondergrondse kabels en leidingen deze nieuwe infrastructuur in?

Van warmtenetten weten we dat ze uit twee leidingen bestaan: een warmtetoevoer en -afvoer. Om te voorkomen dat deze leidingen interfereren, zullen ze op minimaal 30cm van elkaar gelegd moeten worden. Daarnaast is boven en naast de leidingen ook ruimte nodig. Waar vind je in de bestaande weg een tracé van 150cm breed en ca 120cm diep? Door deze te visualiseren in een 3D-omgeving wordt heel goed zichtbaar hoe deze de huidige infrastructuur raakt.

GIS en 3D t.b.v. ondergrond planning
(Bron: Gemeente Papendrecht / Esri Nederland

Transformatorhuisjes
Op lokaal niveau is de energietransitie heel sterk merkbaar bij de noodzakelijke uitbreiding en verzwaring van het elektriciteitsnetwerk. Er zijn extra en zwaardere kabels nodig, er worden hoogspanningsstations gebouwd en in de wijken moeten duizenden nieuwe transformatorstations komen. Het plannen en bouwen van transformatorhuisjes is een zorgvuldig proces dat verschillende stappen omvat, waaronder locatiekeuze, ontwerp, vergunningverlening, bouw en aansluiting op het elektriciteitsnet. Een GIS-vraagstuk bij uitstek.

Netbeheerders als Enexis en Stedin bepalen waar extra transformatorhuisjes nodig zijn op basis van de groei van de energievraag. Rekening houdend met de nabijheid van hoog- en middenspanningskabels, de toegankelijkheid voor onderhoud en minimale overlast voor de omgeving worden in samenspraak tussen netbeheerder en gemeente geschikte locaties gezocht, met inspraak van omwonenden. Daarna volgen de vergunningverlening en het technisch en bouwkundig ontwerp. In de bouwfase kijkt de aannemer naar de ondergrond, bestaande leidingtracés, de fundering en alles wat nodig is voor de installatie en de aansluiting.

De basis van alle hierna behandelde voorbeelden van GIS-toepassingen voor de energietransitie is informatie. Alle partijen hebben baat bij toegang tot gedeelde, betrouwbare, actuele en relevante data voor het beschrijven en begrijpen van de lokale situatie en opgave, het modelleren van scenario’s, het creëren van draagvlak, besluitvorming, aanleg en realisatie en voor monitoring. Deze gedeelde informatie zorgt voor samenhang en voor een gelijk speelveld, onmisbaar voor de samenwerking. Collectieve inspanning van alle betrokkenen zorgt voor afstemming van belangen, efficiënte uitvoering en breed draagvlak. De geografische benadering zorgt voor oplossingen die passen bij lokale uitdagingen en voor ruimtelijke inpassing. Geografische informatie maakt het mogelijk om inzicht te krijgen, verbanden te leggen en samen te werken aan beleid en uitvoering.

Alle hierna volgende voorbeelden van GIS-toepassingen voor de energietransitie maken gebruik van ArcGIS, het GIS-platform van Esri.